Alle heil in het kruis?
Voormalig redacteur Derk Jan Eppink opent nog eens alle registers in zijn tweewekelijkse column onder de sprekende titel “De Papenvreters”(DS 14 juni). Hoewel hij een vervolg breidt aan zijn stuk, wil ik de publicatie ervan niet afwachten en wens ik nu reeds mijn verbijstering uit te spreken over zoveel onbegrip. Eppink begrijpt niet waarvoor de vrijzinnige gemeenschap staat en kent geenszins de argumenten, die de niet-confessionele gemeenschap aanvoert ter verdediging van haar standpunten.
Alle mogelijke clichés steken bij hem de kop op: vrijzinnigen willen de katholieken breken, willen zelf domineren, verachten katholieke symbolen, hebben geen oog voor waarden en negeren elementen van het innerlijk leven die aan de zuivere rede ontsnappen. Eppink trakteert de lezer op een staaltje pure demagogie en tracht zijn gelijk te halen via atavistische vooroordelen en persoonlijke insinuaties, die hij op een rijtje plaatst als ware het argumenten. Een dergelijke stijl verwacht men doorgaans in de “Vlaams Blok” publicaties.
Ik verdedig de zogenaamde opperpapenvreter van Vlaanderen niet, maar beperk me tot de aanval op de georganiseerde vrijzinnigheid. De Unie Vrijzinnige Verenigingen is echter geen voorstander –integendeel!- van de invoering van een “inleiding tot de filosofie en vergelijkende studies van verschillende godsdiensten” in vervanging van de lessen godsdienst of niet confessionele zedenleer.
Ik verwijs in dat verband naar mijn opiniestuk, gepubliceerd in deze krant (23/01/02).
Op een recente studiedag over godsdienst en levensbeschouwing in het onderwijs aan de Katholieke Universiteit Leuven verdedigde de jezuïet Roger Lenaers (een papenvreter?) de stelling dat de pogingen om via de godsdienstles een christelijke levensbeschouwing mee te geven tot mislukken gedoemd zijn. Hij betoogde bovendien dat de katholieke school van de 19e en 20ste eeuw met haar twee uur godsdienstles een angstige verdedigingsreflex van het contrareformatorische geloof is tegen het denken van de moderniteit. Niet alleen is die reflex niet in eenklank met wat het geloof belijdt, maar het haalt bovendien niets uit zoals o.a. blijkt uit de steeds groeiende onkerksheid en onkerkelijkheid. Deze (vast)stelling uit – ook voor Eppink- onverdachte bron verwoordt perfect de evolutie in onze samenleving. Dat sommigen krampachtig vasthouden aan de oude zekerheden en weigeren mee te gaan in de nieuwe wereld is van alle tijden. Dat fenomeen heet conservatisme.
Dat er zoiets bestaat als een verzuild Vlaanderen, vooral in het onderwijs en de gezondheidszorg, zal geen zinnig mens ontkennen. Dat deze opdeling geldverslindend werkt, is wetenschappelijk bewezen. Een politicus, die vooruitkijkt en streeft naar een meer efficiënt beheer van de schaarse geldmiddelen en derhalve de verzuiling wil doorbreken, beschuldigen dat hij dat slechts doet vanuit een persoonlijke afkeer van alles wat christelijk is, komt lachwekkend over. Integendeel de tijdsgeest evolueert razendsnel; dat is ook voelbaar in alle scholen en ziekenhuizen. De cruciale vraag is hoe de beleidsmaker daarmee omgaat en hoe hij daarop inspeelt. Zo hebben enige decennia geleden de katholieke scholen sterk geprotesteerd tegen de “zedenverwildering” in de officiële scholen, maar nadien schoorvoetend overal het gemengd onderwijs ingevoerd. Dat mensen kiezen voor een katholiek ziekenhuis omwille van de toewijding van de nonnetjes kon misschien juist zijn enige decennia terug, maar nu zijn deze nonnetjes en patertjes decorum van musea geworden.
Ik blijf herhalen dat de vrijzinnige gemeenschap de katholieke zuil niet wil breken, maar wel een ruimte wil scheppen voor een veelheid aan levensbeschouwelijke overtuigingen. Katholieken moeten ermee leren leven dat in onze samenleving dogmatische meningen plaats moeten ruimen voor een kritische mening en een pluralistische houding. De christelijke geloofsovertuiging heeft immers niet het monopolie van het interlevensbeschouwelijke veld.
Eppink beweert dat vrijzinnigen het feit miskennen dat mensen behoefte hebben aan waarden, symboliek en innerlijk houvast. Wij vrijzinnigen dwalen; onze enige zorg is papen vreten; we zijn daardoor ziende blind voor de vraagstukken van morgen.
Vooreerst wil ik benadrukken dat wij de verdraagzaamheid propageren, respect hebben voor de vrijheid van meningsuiting en persoonlijke levensbeschouwelijke oriëntatie. Die vrijheid eindigt evenwel daar waar de bedreiging van het respect voor de overtuiging van de ander en het ondergraven van het pluralistisch samenleven begint.
Voor christenen is het kruis het symbool voor recht en genade; voor andere levensbeschouwingen heeft het deze betekenis niet. Het kruisbeeld is daarmee voor die anderen niet achterhaald, het is gewoon niet relevant. Iedere levensbeschouwing heeft eigen symbolen; binnen de vrijzinnig-humanistische overtuiging worden ze gekoesterd, maar niet opgelegd aan andersgezinden. Het Te Deum is niet afgeschaft; binnen de (katholieke) kerk heeft het ongetwijfeld zijn betekenis, maar voor andere levensbeschouwingen is het feest op 15 november meer dan het vroegere eenzijdige Te Deum aanvaardbaar.
De vrijzinnig-humanisten hebben steeds hun stem laten horen over de actuele en toekomstige problemen. We denken aan de biotechnologische ontwikkeling en de strijd tegen aids. In een recent verleden heeft de niet-confessionele gemeenschap gestreefd naar de legalisering van abortus en euthanasie.
In geen van deze vier problemen hebben de christelijke beleidsmakers in België initiatieven genomen, tenzij om te verbieden en alles bij het oude te laten.
Het onwrikbaar eigen gelijk, opgelegd vanuit een christelijke inspiratie, verheft het (on)menselijk lijden tot waarde. Het getuigt van niet veel respect voor de andere overtuiging om bv. psychisch lijden niet te erkennen als een mogelijke vorm van ondraaglijk, nutteloos en uitzichtloos lijden. Laat het individu zelf, samen met een multidisciplinair team daarover beslissen.
Vrijzinnigen verdedigen de kwaliteit van het leven en steunen elke wetenschappelijke vooruitgang die het leven beter en menselijker maakt. We leggen evenwel niets op aan de medemens, we verplichten niemand ons te volgen in die overtuiging.
Daar wringt echter het schoentje: katholieke beleidsmakers hebben de onhebbelijke gewoonte andersdenkenden te negeren in hun besluitvorming. Als het voor hun christelijke overtuiging niet mag, dan ook niet voor de anderen. Vanuit die visie verklaart kardinaal Danneels dat vandaag de katholieke zorginstellingen geen euthanasie toepassen of zullen toepassen.
De samenleving evolueert en niemand kan deze ontwikkeling tegenhouden. Men kan wel beroep doen op traditie, maar dit betekent toch niet dat men alles uit het verleden in stand moet houden.
Tolerantie en pluralisme, leren omgaan met diversiteit zijn de nieuwe uitdagingen in onze maatschappij. In de geglobaliseerde wereld van de 21ste eeuw staan nieuwe vraagstukken op de agenda. De oude breuklijn vrijzinnig – katholieke zuil zal daarbij vervagen als gevolg van de steeds verder schrijdende ontkerkelijking.
Als vrijzinnig-humanist wil ik, vertrekkende van onze gemeenschappelijke waarden, samenwerken met openstaande christenen, die zich ongetwijfeld evenmin vinden in de voorbijgestreefde stelling van Derk Jan Eppink.
Prof. Dr. Michel Magits
Voorzitter UVV
Dit opiniestuk verschenen in De Standaard
