Een paus van de moderniteit, een illusie?
In De Standaard van zaterdag 28 mei 2005 verscheen een voorpublicatie uit het nieuwe boek ‘Waarden in tijden van ommekeer’ van paus Joseph Ratzinger. Hij bespreekt wat volgens hem essentieel is voor Europa’s cultuur en identiteit.
Na het overlijden van Johannes Paulus II hadden velen gehoopt op een nieuwe kerkleider van de moderniteit die het starre conservatisme en dogmatisme achter zich zou laten en de 21ste eeuw zou binnentreden. De nieuw verkozen paus Joseph Ratzinger had een zeer conservatief imago als behoeder van de geloofsleer. Sommigen hoopten dat hij als paus andere standpunten zou innemen waardoor de kloof tussen de aloude ethische stellingen en de opinie van de individuele gelovigen overbrugd zou worden. Men wou Benedictus XVI het voordeel van de twijfel gunnen om de stap naar een hedendaagse ethiek te zetten. Deze hoop wordt met het verschijnen van zijn boek in de grond geboord.
Hij betreurt dat Europa zijn religieuze en zedelijke grondslagen ontkent. Hij schetst een negatief beeld van Europa dat, ondanks zijn voortdurende politieke en economische macht, meer en meer gezien wordt als in verval rakend en tot ondergang gedoemd. Essentiële ethische waarden zijn echter niet exclusief christelijk. Europa is bovendien niet monocultureel. Bij het opstellen van de Europese Grondwet ontstond er discussie omtrent de waarden van de Unie en wilden de christelijke kerken de christelijke oorsprong laten vastleggen in de Grondwet. Dit geschiedde niet om diverse redenen: de Europese beschaving put niet alleen uit de joods-christelijke tradities, maar ook uit de arabische en humanistische cultuur; de Europese Unie kan niet gelegitimeerd worden door een godsdienst; de Unie moet immers het belang van alle Europese burgers behartigen, zowel gelovigen als niet-gelovigen, terwijl de democratie een scheiding tussen kerk en staat veronderstelt. In de preambule van de Grondwet wordt dan ook opgenomen dat de Europese Unie put uit ‘de culturele, religieuze en humanistische tradities van Europa’, en wordt niet verwezen naar God of het christendom. In artikel 52 voorziet de Grondwet dat de Europese Unie met de kerken, religieuze en niet-confessionele organisaties een open, transparante en regelmatige dialoog dient te voeren.
Dit neemt niet weg dat de voorzitter van de Europese commissie onlangs de niet-confessionele organisaties weigerde te ontmoeten, terwijl hij een dialoog met de katholieke bisschoppen organiseerde.
Benedictus XVI blijft zeer weigerachtig staan t.o.v. het kloneren van mensen, embryo-onderzoek en orgaandonatie. Volgens hem komt hier de menselijke waardigheid in het gedrang. Zo heeft recent de voorzitter van de Pauselijke Academie voor het Leven de doorbraak in het onderzoek voor het kloneren van mensen veroordeeld, terwijl de doorbraak door het experiment van Koreaanse wetenschappers in de wetenschappelijke wereld onthaald werd als een revolutionaire stap naar een oplossing van pijn en ongeneeslijke ziektes.
De paus houdt een pleidooi voor het monogame huwelijk als fundamenteel ordeningsprincipe van de relatie tussen man en vrouw en als bouwsteen van gemeenschapsvorming. Hij vindt dat het huwelijk bedreigd wordt door de uitholling van de onontbindbaarheid door de steeds gemakkelijker wordende echtscheiding, het samenleven van man en vrouw zonder de wettelijke status van het huwelijk. Benedictus XVI laat dan wel buiten beschouwing dat de katholieke kerk, in tegenstelling tot haar theoretische leerstellingen, echtscheidingen in werkelijkheid aanvaardt in de vorm van nietigheid van huwelijk (we herinneren aan de ontbinding door de paus van het eerste huwelijk van een Monegaskische prinses en van onze Vlaamse charmezanger Helmut Lotti). Volgens de paus staan we voor een verwijdering van het mensbeeld waarvan de gevolgen uiterst zwaarwegend kunnen zijn omdat enerzijds het samengaan van man en vrouw zich steeds verder losmaakt van rechtsvormen en anderzijds homoseksuele partnerschappen steeds meer als gelijkwaardig aan een huwelijk worden gezien.
Nochtans leven bij de bevolking, bij zowel gelovigen als niet-gelovigen, andere ideeën over relatievorming. Naast het klassieke huwelijk staan de mensen open voor de alternatieve samenlevingsmodellen en is het huwelijk verbreekbaar. Het zijn de mensen zelf die hun keuze maken en opteren voor ongehuwd samen wonen, homorelatie, alleenstaande moeder, nieuw samengesteld gezin, L.A.T.-relatie, samenlevingscontract, …
Belangrijk hierbij is ook het respecteren van de scheiding tussen kerk en staat. De kerk mag zich niet mengen in de toepassing van democratisch tot stand gekomen wetgeving. Recent nog probeerden in Spanje de katholieke bisschoppen Koning Juan Carlos er toe aan te zetten om, naar analogie met de handeling van onze Koning Boudewijn bij onze abortuswet, de wet op het homohuwelijk niet te ondertekenen.
Het multiculturele Europa dient gefundeerd te zijn op een actief pluralisme. Belangrijk hierbij is het respect voor elkaars eigenheid en het niet opdringen van ideeën aan elkaar.Verdraagzaamheid moet door iedereen gehanteerd worden. Onze pluralistische maatschappij bestaat uit zowel godsdienstige als niet-godsdienstige burgers. Een Europa met een Grondwet zonder verwijzing naar de christelijke oorsprong is niet zonder toekomst. Onze wereld is in volle evolutie. Er is een toenemende ontkerkelijking en migratie. De bestaande monopoliepositie van het christendom in Europa werd doorbroken. Wanneer men zich nu ook openstelt voor de waarden van niet- en andersgelovigen vormt dit geen negatief gegeven, maar is het een vanzelfsprekende stap in onze evoluerende maatschappij. We dienen samen op zoek te gaan naar wat we gemeenschappelijk hebben. We kunnen steunen op universele waarden zoals naastenliefde, solidariteit, broederlijkheid en geweldloosheid. Interlevensbeschouwelijke dialoog vormt een sleutelelement. Gezamenlijke projecten over levensbeschouwelijke en culturele grenzen zijn mogelijk. In Europa staan we voor de uitdaging om, ongeacht onze overtuiging, samen te bouwen aan een waarlijk interculturele samenleving, gebaseerd op de universele en Europese rechten van de mens en de principes van onze democratische rechtsstaat, waarbij de scheiding tussen kerk en staat gegarandeerd wordt. We staan voor een scharniermoment in de geschiedenis. We hopen dat Benedictus XVI zijn gelovigen de weg naar de moderniteit laat bewandelen en samen met niet- en andersgelovigen laat meebouwen aan een moderne samenleving.
Michel Magits
Voorzitter Unie Vrijzinnige Verenigingen
Dit opiniestuk werd gepubliceerd in De Standaard
