Een paus voor de moderne tijd
De alarmerende berichten in de media op vrijdag 1 april over de gezondheidstoestand van paus Johannes Paulus II treffen ons op menselijk vlak. We zagen hem reeds geruime tijd met een enorme wilskracht als katholieke kerkleider blijven functioneren ondanks zijn zware gezondheidsproblemen.
Deze berichten doen ons stilstaan bij zijn gevoerde beleid en de toekomst. We doen dit met een zekere terughoudendheid omdat we ons niet willen mengen in de interne organisatie van de internationale katholieke gemeenschap en haar eigenheid uiteraard willen respecteren.Zoals ieder mens stelde hij positieve en negatieve daden die we even willen toelichten.
Als kerkleider met een lange staat van dienst maakte hij talrijke reizen. Hij bemiddelde voor de vrede in de wereld en kwam op voor de bestrijding van de armoede. Hij voerde een interlevensbeschouwelijke dialoog met vooral vertegenwoordigers van de joodse en islamitische godsdienst. Hij zal dan ook een markante plaats in de wereldgeschiedenis innemen.
Op een aantal vlakken nam hij echter verstarde standpunten in.
Zo respecteerde hij niet de fundamentele scheiding tussen kerk en staat. Nochtans is de neutraliteit van de staat ten aanzien van religieuze en levensbeschouwelijke overtuigingen de enige garantie voor vrijheid van godsdienst en geweten. Geen enkele religie of levensbeschouwing mag haar ideeën over het maatschappelijk leven of de organisatie van dit leven aan de maatschappij opleggen. Herhaaldelijk veroordeelde hij landen die abortus of euthanasie wettelijk mogelijk maakten. In zijn laatste boek stelde hij abortus gelijk aan de holocaust. Hij bleef een condoomverbod verkondigen terwijl er op wereldvlak en dan vooral in Afrika zich een enorm aidsprobleem stelt. Hierdoor doorkruiste hij de preventiecampagnes. Bij de totstandkoming van de Europese Grondwet ijverde hij ook voor de verplichte consultatie van de erediensten. Het was zijn bedoeling de kerken te doen erkennen als een deel van het politieke bestel.
Hij blokkeerde de verhoopte kerkhervorming. Onder zijn pontificaat bleef de pauselijke alleenheerschappij en de macht van de curie bewaard. De charismatische beweging en Opus Dei speelden een belangrijke rol bij de conservatieve krachten die iedere vernieuwing verwerpen. Denken we aan het priesterlijk celibaat, de uitsluiting van vrouwen uit het priesterambt. Dit betekent niet alleen een afwijzing van een maatschappelijke evolutie, die de gelijkheid van mannen en vrouwen grondwettelijk en internationaalrechtelijk heeft doen vastleggen, maar negeert ook geheel de belangrijke inzet van vele kerkelijke medewerkers en / of vrijwilligers. Latijns-Amerikaanse en Afrikaanse bevrijdingstheologen, alsook progressieve Europese theologen werden gesanctioneerd. Hij slaagde er ook niet in om financiële doorzichtigheid te creëren in de financiën van het Vaticaan. De Italiaanse staat diende gedeeltelijk de last te dragen van verschillende frauduleuze faillissementen waarbij nauwe medewerkers van de paus betrokken waren.
Een toekomstige paus zou de ‘moderniteit’ moeten aanvaarden. Dit houdt in eerste instantie de erkenning van de scheiding van kerk en staat in. Om dit te bereiken zou de nieuwe paus moeten afzien van de bevoorrechte positie van de kerk in sommige staten, in de Europese Unie en de Verenigde Naties.
De aanstaande kerkleider zou de kerk een meer democratische structuur kunnen bezorgen en het concept machtskerk vervangen door een kerk van onderen. Aan de basis zijn vandaag heel wat gelovigen actief die zich miskend voelen in hun belangrijke inzet voor hun medemensen.
Eeuwenoude standpunten dienen geactualiseerd te worden zoals betreffende de gelijkheid van man en vrouw, alsook de ethische visies op huwelijk en echtscheiding, de fertiliteit, abortus, euthanasie, de seksuele geaardheid van de mensen,…Op deze manier zal de kloof tussen de hiërarchie van de kerk en de individuele gelovigen kleiner worden.
De nieuwe paus moet een reëel pluralisme aanvaarden en andersdenkenden op voet van gelijkheid behandelen. We verwachten bovendien dat de volgende paus, in tegenstelling tot de huidige, de Heilige Stoel niet meer profileert als de spreekbuis van de wereldgemeenschap die zowel andersgelovigen als niet- gelovigen omvat, maar wel als het orgaan dat de katholieke gemeenschap vertegenwoordigt. Dit betekent concreet dat de nieuwe paus rekening houdt met het feit dat onze westerse wereld gekenmerkt wordt door een toenemende ontkerstening en ontkerkelijking. De interlevensbeschouwelijke dialoog moet verder uitgebreid worden met alle godsdiensten, maar ook met de niet-confessionele levensbeschouwingen. Alzo kan een toekomstige paus bijdragen tot een actief pluralisme in de maatschappij. Naast de verschillen zijn er immers ook heel wat gemeenschappelijke waarden, zoals de naastenliefde, solidariteit of broederlijkheid en de geweldloosheid. Vanuit deze basisbeginselen kunnen alle levensbeschouwingen zich beraden over maatschappelijke problemen, zoals de armoede, de strijd tegen onrecht en geweld, de inzet voor een betere sociale wereldorde, waar alle mensen dezelfde rechten zouden bezitten ongeacht hun levensbeschouwelijke opvatting. Aan de basis bestaan reeds heel wat interlevensbeschouwelijke initiatieven zoals bijvoorbeeld op het vlak van de palliatieve zorg. Belangrijk zijn ook de initiatieven die we zien ontstaan in het onderwijs door het organiseren van een dag van de levensbeschouwingen voor de leerlingen van het laatste jaar secundair onderwijs. Op deze manier leren ze op jeugdige leeftijd elkaars levensbeschouwing kennen, hun gemeenschappelijke waarden en begrip hebben voor elkaars verschillen. Het ondersteunen van deze interlevensbeschouwelijke dialoog door de kerkelijke hiërarchie kan een belangrijke bijdrage leveren voor de verdere humanisering van onze interculturele maatschappij, waar het goed leven is voor iedereen, ongeacht zijn afkomst, godsdienstige, filosofische of politieke overtuiging, met respect voor elkaars eigenheid.
Michel Magits
Voorzitter Unie Vrijzinnige Verenigingen
Dit opiniestuk werd gepubliceerd in De Standaard
