Euthanasie: ook een recht voor minderjarigen en dementerenden
De gruwelijke zelfmoord van een psychiatrische patiënte vorige week, wijst eens te meer op de schrijnende leemtes in de euthanasiewet. Onlangs stelde Fernand Van Neste, lid van de Federale Controle- en Evaluatiecommissie Euthanasie, dat de euthanasiewet ongeschikt is voor ongeneeslijk zieke kinderen en Alzheimerpatiënten (DS 4 oktober) . Maar de huidige wet vertoont nog tekortkomingen. Voor minderjarigen en dementerenden rijzen belangrijke problemen. Fernand Van Neste ziet een oplossing in de patiëntenrechtenwet; volgens hem moet de euthanasiewet niet aangepast worden. Maar zo eenvoudig is het niet.
DE PATIENTENRECHTENWET
De patiëntenrechtenwet voorziet inderdaad in bepaalde procedures voor minderjarigen, verlengd minderjarigen of onbekwaam verklaarden en wilsonbekwame meerderjarigen. Dan oefenen de ouders, de voogd of de vertegenwoordiger de rechten van de patiënt uit. Afhankelijk van het beoordelingsvermogen van de patiënt wordt hij gedeeltelijk of volledig betrokken bij het nemen van een beslissing, met de bedoeling de patiënt zoveel mogelijk te betrekken bij de uitoefening van zijn rechten.
Nog volgens die wet, kunnen bepaalde (be)handelingen geweigerd worden en kan men op die manier tot specifieke medische beslissingen over het levenseinde komen. Vragen om euthanasie kan echter niet. Want de patiëntenrechtenwet bevat alleen rechten die de patiënt van zijn arts kan afdwingen. En geen enkele geneesheer kan gedwongen worden om euthanasie uit te voeren.
MINDERJARIGEN
Nochtans leert de praktijk dat ook minderjarigen in een uitzichtloze situatie van ondraaglijk lijden terecht kunnen komen. Door hun ziekteproces maken ze heel wat mee en vertonen ze soms op jonge leeftijd een grote maturiteit, waardoor een zestienjarige kankerpatiënt, bijvoorbeeld, een terechte vraag om euthanasie kan stellen.
Waarom dan geen belang hechten aan hun zelfbeschikkingsrecht? Hun dat ontzeggen gewoon omdat ze niet de juiste leeftijd hebben, zou erg onrechtvaardig zijn. Er is ook zoiets als de rechten van kinderen. Zo stelt het Kinderrechtencommissariaat in een advies van maart 2002 dat, hoe dramatisch en zeldzaam ook, minderjarigen in een situatie kunnen komen waarin een vraag tot euthanasie gerechtvaardigd is. Als de wetgever dat voor volwassenen toestaat, moeten ook minderjarigen in zo'n situatie de mogelijkheid hebben om menswaardig te sterven.
Zelfs de Orde van Geneesheren stelt in haar medische deontologie dat de mentale leeftijd van een patiënt belangrijker is dan zijn kalenderleeftijd. En ook in Nederland zegt de wet dat euthanasie - onder bepaalde voorwaarden - mogelijk is voor minderjarigen.
Hoe kan Van Neste verantwoorden dat een minderjarige met een zekere maturiteit, op basis van de patiëntenrechtenwet, wel betrokken wordt in medische beslissingen aan het levenseinde (over drank en voeding, bijvoorbeeld) maar niet mag meebeslissen over een vraag om euthanasie? Nochtans is in beide gevallen het resultaat hetzelfde: de patiënt overlijdt.
DEMENTIE
Bij heel wat mensen leeft de angst om op een bepaald ogenblik dement te worden. Ze willen de aftakeling, de onwaardigheid, de menselijke zinloosheid en uitzichtloosheid niet ondergaan. De huidige wet laat euthanasie bij dementerenden niet toe en veel mensen zijn daarin teleurgesteld. Zij vinden dat je via een voorafgaandelijke, schriftelijke wilsverklaring om euthanasie zou moeten kunnen verzoeken als de betrokkene zijn naasten niet meer herkent, niet meer redelijk kan communiceren, niet meer bewust informatie kan opslaan of zijn eigen levensfuncties niet meer kan regelen.
Via de huidige voorafgaandelijke schriftelijke wilsverklaring kan je enkel euthanasie verkrijgen wanneer je in een onomkeerbare coma valt. Over aangetaste hersenfuncties wordt niet gesproken. Maar heel wat mensen zijn bang om in zo'n toestand terecht te komen.
Via de patiëntenrechtenwet kan je op dit moment alleen maar vragen om in die omstandigheden specifieke behandelingen niet meer uit te voeren. En zo kun je je bijvoorbeeld laten verhongeren. Maar een voorafgaandelijke schriftelijke wilsverklaring over euthanasie, dat is nog een brug te ver.
UITBREIDING
De problematiek van minderjarigen en dementerenden verdient een oplossing. Een wetsvoorstel daarover werd al ingediend door senator Jeannine Leduc (VLD). Dat voorstel moet in alle openheid, sereniteit en met respect voor de medische professionaliteit besproken worden. Want het gaat over een moeilijk thema. Een oplossing bereiken zou een belangrijke stap betekenen voor de verdere humanisering van het levenseinde en zou een geruststelling zijn voor heel wat mensen.
Toen de euthanasiewet werd goedgekeurd, bestond er heel wat vrees voor mogelijke excessen. Maar de wet voorziet in een erg degelijke toetsing van de euthanasiedossiers. Uit het eerste verslag van de Federale Controle- en Evaluatiecommissie Euthanasie, blijkt dat artsen zeer nauwgezet omgaan met de toepassing van de euthanasiewet en dat er zeker geen sprake is van een explosieve toename.
Een uitbreiding van de euthanasiewet voor minderjarigen en dementerenden is dan ook geen euthanaserende hardnekkigheid. Het wijst op respect voor de zelfbeschikking van het individu, respect voor de lijdende mens in ultieme nood.
Michel Magits
(De auteur is voorzitter van de Unie Vrijzinnige Verenigingen en plaatsvervangend lid van de Federale Controle- en Evaluatiecommissie Euthanasie.)
Dit opiniestuk verscheen in De Standaard met de titel 'Iedereen heeft recht op respect'
