Euthanasie, ook uit menslievendheid
In een artikel in De Standaard van 17 februari 2004 pleit Herman Nys voor een herziening van de euthanasiewet.
Volgens hem is de huidige wet zogenaamd neutraal en louter procedureel. Neutraliteit, een “zuiver intellectuele aanvaarding van verscheidenheid”, is daarbij volgens hem slechts ogenschijnlijk verdraagzaam. Verdraagzaamheid zou herleid worden tot het feit dat iedereen zijn eigen standpunt zou kunnen belijden. Hij stelt bovendien dat de huidige wet uitsluitend op het zelfbeschikkingsrecht van de patiënt steunt en geen rekening houdt met waarden als naastenliefde, barmhartigheid en solidariteit.
We wensen tegen deze vrij eenzijdige visie te reageren.
De huidige wet is zeker niet volmaakt. Ze kwam wel op een democratische wijze tot stand. Er ging een uitgebreid parlementair debat aan vooraf waarbij tal van experten gehoord werden die actief waren op het vlak van de stervensbegeleiding.
In onze huidige samenleving kunnen de verschillende standpunten aan bod komen. Bij het levenseinde kunnen verschillende medische handelingen gesteld worden. Bij de discussie is het belangrijk om euthanasie en palliatieve zorg niet als antithetisch te beschouwen maar als complementair, ze vullen elkaar namelijk aan.
Uit wetenschappelijk onderzoek (HALP VUB-UG) bleek dat er in ons land duidelijk meer levensbeëindiging zonder verzoek plaatsvond dan euthanasie.Vandaar het belang in de definitie van euthanasie dat het slechts kan op verzoek van de patiënt.
Met andere woorden, net zoals bij andere ethische problemen zoals abortus, kan de keuze niet opgelegd worden aan het individu. Men wordt niet verplicht tot het vragen van euthanasie. De vrijwilligheid wordt trouwens herhaaldelijk getoetst in de voorziene procedure van de euthanasiewet. De wet heeft de mogelijkheid gecreëerd om enerzijds als patiënt in overeenstemming met zijn levensbeschouwing en moraal al dan niet om euthanasie te verzoeken en anderzijds als arts tevens overeenkomstig zijn geweten al dan niet op het verzoek van de patiënt in te gaan. Bijgevolg heeft de wetgever de verscheidenheid aan meningen terzake met elkaar verzoend. Van een gebrek aan verdraagzaamheid is derhalve geen sprake. Bovendien blijkt uit opiniepeilingen dat een ruim deel van de bevolking achter het idee van de legalisering van euthanasie staat. De burgers worden mondiger en willen zelf kunnen beslissen wat er met hen gebeurt. Dit recht op zelfbeschikkingsrecht wordt hun trouwens ook toegekend in de wet betreffende de patiëntenrechten, met ook het recht om bepaalde therapieën te weigeren! Het verplicht inbouwen van een palliatieve filter zou in conflict zijn met dit recht. Iedereen behoudt uiteraard het recht op palliatieve zorg, die ons inziens ook ruim moet worden ondersteund.
Een groeiende bewustwording en emancipatie van de burgers, een groeiend streven naar zelfbeschikking staat niet haaks op de medemenselijkheid. Aandacht voor zijn medemens, in het bijzonder voor zijn lijdende medemens getuigt van medemenselijkheid. Medemenselijkheid mag echter niet ontaarden in betutteling en het opleggen van bepaalde visies. Om van een ware medemenselijkheid te kunnen spreken dienen we dan ook in eerste instantie respect op te brengen voor het zelfbeschikkingsrecht. Vrijzinnig humanisten stellen de zelfbeschikking centraal en aanvaarden niet dat waarden en normen opgelegd zouden worden door derden. Het mensbeeld van de rationele, zelfbeschikkende mens is niet tegenstrijdig met andere waarden zoals solidariteit. Vrijheid en gelijkheid (twee pijlers van het humanisme) doen een derde pijler ontstaan: verdraagzaamheid. De ruimte (en ook de plicht) tot zelfbepaling wordt immers ook aan de andere toegemeten. Een dergelijke houding mondt uit in een gevoel van verbondenheid. Wie de mensen ziet als medemensen, met dezelfde rechten en plichten, voelt zich met hen verbonden. Die verbondenheid uit zich in aandacht voor de andere, in een gevoel van solidariteit. De fysiek en psychisch lijdende medemens de kans laten autonoom te beslissen en dit zonder afhankelijk te zijn van het morele oordeel van een ander, zijn ondraaglijk geworden leven door middel van euthanasie te beëindigen, vereist openheid voor de mening en wil van de zieke. Hem de mogelijkheid tot euthanasie ontzeggen zou van weinig barmhartigheid, solidariteit en naastenliefde getuigen. Het zou dan ook onethisch zijn de ultieme wens van de patiënt te onderwerpen aan het oordeel van derden zoals de palliatieve filter of een ethische commissie als een soort tribunaal. Een vraag tot euthanasie wordt immers niet lichtzinnig gesteld.
Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt trouwens dat de rouwverwerking bij euthanasie beter verloopt en niet slechter zoals tegenstanders van euthanasie beweren. Het uitvoeren van euthanasie vormt immers een zeer intens proces waarbij er heel wat gesprekken plaatsvinden.
Dat de huidige wet gebreken vertoont, lijkt ons vanzelfsprekend. In tegenstelling tot wat in Nederland wel het geval is, wordt de periode voor de euthanasiewet niet gekenmerkt door jarenlange ervaringen met euthanasie noch met een openbaar gedogenbeleid waarin de rechter door het uitvaardigen van zorgvuldigheidsnormen een belangrijke rol heeft gespeeld. Daarom heeft de Belgische wetgever een termijn opgelegd waarin de controle- en evaluatiecommissie de wet zal moeten evalueren. Op basis van dat verslag zal de wetgever de nodige stappen kunnen nemen om specifieke leemten, o.a. het beperkte toepassingsgebied van de wet (andere categorieën toevoegen als minderjarigen en dementen) op te vangen. Het is algemeen bekend dat de huidige wet een politiek compromis is, dat ontstond in een sfeer van individuele onafhankelijkheid (ieder lid kon in overeenstemming met zijn eigen overtuiging en los van zijn politieke partij stemmen). Voor ons is dit het toppunt van verdraagzaamheid en openheid van geest. Laten we hopen dat dit zo blijft en dat een bijzondere meerderheid waardoor een partij wijzigingen kan tegenhouden niet opgenomen wordt.
Prof. dr. Michel Magits
Voorzitter Unie Vrijzinnige Verenigingen en voorzitter van de Vakgroep Metajuridica VUB
