Tolerantie eindigt waar fanatisme begint...
In zijn uitstekende bijdrage over ‘De bedreigde tolerantie’ stelt de Nederlandse publicist M. Looij dat “het fanatisme de mens beheerst in al zijn doen en laten. In zijn verblindheid heeft de fanaticus geen oog voor iets anders dan voor het object van zijn dweperij. Doordat hij dit isoleert en verabsoluteert, verliest hij alle gevoel voor verhoudingen en voor relativisme. Zijn onderscheidingsvermogen en oordeelskracht zijn daardoor verzwakt. Alles wat tegen zijn dweperij ingaat, betekent weerstand die overwonnen moet worden. Hij beziet alles vanuit één gezichtshoek en meet alles met één maatstaf. Hij miskent de verscheidenheid der opvattingen en accepteert alleen wat in zijn gedachtewereld past. Hij durft zelfs de mogelijkheid van een andere opvatting niet onder ogen te zien en mist daartoe ook de soepelheid van geest.”
Dit citaat verwoordt perfect wat er van het artikel ‘De katholieke kerk is nodig’ van R. Stockman (DS 2 juni) uitgaat: een totaal gebrek aan tolerantie dat leidt tot fanatisme. De vraag is dan natuurlijk hoe men zich als een tolerant iemand, die ernstig tracht met heel zijn redelijk vermogen achter het tolerantie-principe te staan, moet opstellen tegenover intolerantie en zelfs fanatisme, zonder zelf van onverdraagzaamheid te worden verdacht. Het is immers niet evident om intolerantie te weerleggen, en niet in hetzelfde euvel te vervallen. Maar omdat wij als vrijzinnig humanisten dit wild om zich heen trappen van René Stockman (DS 2 juni), waarvan we zelfs durven te stellen dat zijn betoog een regelrechte antireclame voor de kerk is, niet zomaar naast ons neer kunnen leggen, voelen we ons genoodzaakt een aantal van zijn statements recht te zetten.
Laten we beginnen met zijn zienswijze op het onderwijs. Stockman zegt over het katholiek onderwijs dat “het wellicht meer pluralistisch is dan het officiële onderwijs, dat nochtans pretendeert pluralistisch te zijn.” Zijn woorden stroken niet met realiteit. Het tegendeel is waar. Dit wordt bevestigd door de brief van de bisschoppen over het katholiek onderwijs die dateert van april dit jaar, waarin de bisschoppen stellen dat “ze het nut niet inzien van een uniform pluralistisch onderwijs” en waarin ze “nadrukkelijk en vurig pleiten voor het behoud van een waarlijk vrij onderwijs, gebaseerd op een geprofileerde levensbeschouwing, met name de eigen christelijke en katholieke levensbeschouwing omdat dit beter beantwoordt aan het ideaal van een echt maatschappelijk pluralisme.” Dit illustreert duidelijk een onbegrip voor een reëel pluralisme, en leidt tot een beperkt zicht op een multiculturele samenleving door de godsdienstige stempel die van het eerste tot het laatste lesuur op de leerlingen gedrukt wordt. Het officieel onderwijs (gemeenschapsonderwijs, stedelijk & provinciaal) daarentegen laat jongeren van kindsbeen af kennis maken met de bestaande waaier aan erkende levensbeschouwingen en godsdiensten, waardoor een brede kijk op een pluralistische maatschappij ontwikkeld wordt en wat tot tolerantie en respect t.o.v. verschillende levensovertuigingen leidt. Het officieel onderwijs mag dus met recht en rede pluralistisch worden genoemd.
Een tweede punt dat ons perplex laat, is de verklaring van Stockman dat “het de dienstbaarheid (nl. van de katholieke zuil) is die op de voorgrond komt en niet zozeer verkondiging en liturgie” en dat “de dienstbaarheid er voor iedereen is, en op zich dus pluralistisch is”. Wanneer we zijn woorden toetsen aan de actualiteit dan wordt de absurditeit ervan meteen aangetoond. Caritas beweegt artsen ertoe de wet op de euthanasie niet toe te passen en geen gevolg te geven aan een vraag naar euthanasie. Katholieke ziekenhuizen ontzeggen mensen de mogelijkheid om in een uitzichtloze situatie waardig uit het leven te stappen. Voor hen is palliatieve zorgverstrekking alleenzaligmakend. Als terminaal zieken toch nog lijden is het omdat god het zo heeft gewild! Volgens ons een regelrechte schending van de patiëntenrechten en het negeren van de waardigheid en de integriteit van de zieke. Recent was er nog een arts van het Onze-Lieve-Vrouwziekenhuis te Asse die, omdat hij een terminale patiënt in nood hielp en euthanasie uitvoerde, ontslagen werd, want hij had de naam en faam van een katholiek ziekenhuis in het gedrang gebracht! Nochtans worden ook katholieke ziekenhuizen gesubsidieerd met overheidsgeld.
Dienstbaarheid t.o.v. iedereen, maar vrouwen hebben volgens de katholieke leer geen recht op de bescherming van hun menselijke waardigheid en integriteit, ook niet bij ongewenste zwangerschap. De dienstbaarheid t.o.v. iedereen is wellicht ook de verklaring voor de enorme weerstand van de katholieke kerk tegen de goedkeuring van het homohuwelijk? Onlangs stelde Rent-a-Priest nog dat “niemand de kerk zoveel pest als de kerk zelf”. Kunnen we het beter verwoorden? Voorbeelden genoeg: homo’s worden op een minderwaardige manier behandeld, echtgescheidenen mogen niet opnieuw kerkelijk huwen, in katholieke ziekenhuizen kunnen mensen niet terecht voor euthanasie….. Wellicht heeft Stockman een andere perceptie van begrippen als ‘pluralistisch zijn’ en ‘dienstbaarheid voor iedereen’
Als vrijzinnig humanisten hebben wij het grootste respect voor de rechten van de mens. Nochtans claimt Stockman het monopolie van de Katholieke kerk op “ de humane waarden”. Na de christelijke waarden zijn nu de humane waarden aan de beurt. Hoe dat dan weer te rijmen valt met het vorige is zeer de vraag. Respect voor de menselijke waardigheid en integriteit en gelijke behandeling van elkeen zijn waarden die we niet meteen terugvinden in hetgeen de katholieke kerk voorstaat. Nochtans zijn de wetten waarvan sprake op een democratische wijze door het parlement gestemd. Bovendien wordt niemand wordt verplicht
tot het plegen van euthanasie of abortus. Vrouwen hebben binnen de kerk uiteraard dezelfde rechten als mannen!
Gelukkig worden de opvattingen van de katholieke kerk niet gedeeld door haar achterban en is die achterban niet zo conservatief ingesteld als de katholieke top doet blijken.
De stellige overtuiging van Stockman dat de media de kerk monddood zouden maken en niet aan objectieve berichtgeving zouden doen heeft ons verrast. Wij ervaren eerder het tegenovergestelde! Heeft de kerk niet genoeg ruimte om haar standpunt te verkondigen? Komt aartsbisschop Danneels niet het meest aan het woord wanneer er iets in de media verschijnt omtrent levensbeschouwingen en erediensten?
Als vrijzinnig humanisten hebben we ons genoodzaakt gevoeld een aantal onjuistheden uit voornoemd artikel te weerleggen. Daarbij willen we ons zeker niet op dezelfde manier als Stockman schuldig maken aan intolerantie en fanatisme. De katholieke kerk kan en moet aan het publieke debat participeren, maar moet evenzeer respect vertonen voor andersdenkenden en mag haar ethische keuzes niet als enige juiste beschouwen en op de voorgrond stellen.
We leven immers in een geseculariseerde maatschappij waar de kijk op bepaalde morele problematieken is gewijzigd en de ethische normering is geëvolueerd. De democratische besluitvorming in het parlement kan dan ook niet beschouwd worden als een verwoede strijd tegen het katholieke geloof zoals Stockman suggereert. De geleidelijke afbouw van de privilegies van de Kerk is immers in een democratische staat een normaal gevolg van het democratische proces.
De vrijzinnig humanistische levensbeschouwing steunt op humane waarden zoals verdraagzaamheid, respect voor elkaar, respect voor de autonomie van het individu en vrijheid en verzet zich blijvend tegen verdrukking en intellectuele betutteling van welke oorsprong ook. De nadruk op het zelfbeschikkingsrecht is niet het einde van de beschaving en de macht van de sterkste, zoals M. Van de Voorde het in de De Standaard van 30 mei schreef. Integendeel, voor de vrijzinnigen is het zelfbeschikkingsrecht steeds verbonden met het verantwoordelijkheidsbesef.
Michel Magits
Voorzitter Unie Vrijzinnige Verenigingen
(foto: Tolerance van M.V. Jantzen)